چکیده چهل گفتار درمردم شناسی میبد نوشته نگارنده (1)

هرچند نام این وبلاگ مردم نگاری است اما از امروز تصمیم گرفتم بخشی از این وبلاگ را به پژوهش هائی که در زمینه مردم شناسی میبد انجام داده ام و فکر می کنم حتی عده کمی از میبدی ها از آن خبر داشته باشند اختصاص بدهم . پژوهش های مردم شناسی را در چهل گفتار و هشت دفتر تدوین کرده ام که 18 گفتار آن درسه دفتر چاپ شده است و هشت گفتار دیگر 19 تا 24 در دفتر چهارم و 25 تا 28 در دفتر پنجم زیر چاپ است . دفتر پنجم یک گفتار ضمیمه با عنوان تحلیل محتوای قصه ها نیز دارد .     چکیده دفاتر چهل گفتار در مردم شناسی میبد  

 

فهرست موضوع دفاترچاپ شده

 

دفتراول: فرهنگ وفن آوری قنات

 

گفتاراول: فناوری حفرقنات

گفتاردوم: نظام های سنتی سنجش زمان

گفتارسوم: مدیریت توزیع و تقسیم آب قنات

گفتار چهارم:مدیریت حفاظت و نگهداری قنات

گفتار پنجم: نقش قنات درمعماری سنتی

گفتارششم:نقش قنات در ریخت شناسی بافت سنتی میبد

 

دفتر دوم: مرد م شناسی خوراک،پوشاک، مسکن

 

گفتارهفتم: خوراک

گفتارهشتم: پوشاک     

 گفتارنهم:معماری مسکن      

گفتاردهم:معماری اماکن ( اماکن عمومی، اماکن مذهبی)    

گفتاریازدهم: تحلیل فضائی مسکن و فرهنگ سکونت   

گفتاردوازدهم : مردم شناسی شهری      

 

دفترسوم: نظام تولید ( کشاورزی،باغداری،دامداری ،صنایع دستی بومی)

 

گفتارسیزدهم :کشاورزی       

گفتارچهاردهم:باغداری 

گفتارپانزدهم:صنایع بومی نخ ریسی و نخ بافی (1-چخ ریسی 2-کرباس بافی 3-زیلوبافی  4-پلاس بافی  )

گفتارشانزدهم: موتابی و قالی بافی

گفتارهفدهم: سفالگری گفتارهیجدهم :نقش و نگارهای عامیانه این دودفتر که دریک مجلد ودر 549 صفحه با 29 صفحه چکیده انگلیسی به چاپ رسیده است        

 

فهرست دفاتر زیرچاپ

 دفترچهارم

 

گفتار نوزدهم : صنایع کهن میبد (حرفه ها وپیشه ها )   

گفتار بیستم : کویتی ها ( مهاجرین فصلی  )              

گفتار بیست و یکم :  مالکیت وحقوق عرفی (با ضمیمه بیش از70 سند همراه تحلیل محتوای آن ها )                                                                  

گفتار بیست و دوم  : پزشکی سنتی و عا مه ( بامعرفی بیش از 80 نوع گیاه وکانی های مورد استفاده درپزشکی سنتی میبد )                            

گفتار بیست و سوم :  واحد های ا ندازه گیری  ، گاهشماری

گفتار بیست و چهارم :  مکتب ومدرسه  

                                                                        

دفترپنجم : ادبیات شفاهی ( در 480 صفحه با چکیده انگلیسی )

                                                                      

گفتار بیست و پنجم : گویش میبد                            

گفتار بیست و ششم : قصه  ،  متل ( در این بخش 65قصه و متل با گویش اصلی ضبط شده است که 45 مورد آن با طبقه بندی آرنه/ تومپسون تطبیق می کند  )

گفتار بیست و هفتم :  ضرب المثل ، 

گفتار بیست و هشتم  :  ترانه ، لالائی ، تمثیل ، چیستان  و معما  

 

گفتار ضمیمه : تحلیل محتوای قصه ها و مثل ها         

 

 چکیده 18گفتار دفاتر اول تاسوم

 

سلسله گفتارهای مردم شناسی میبد در 8  دفتر تنظیم شده است ، دفتر اول که اختصاص به فن آوری قنات دارد، درسال 1383 , دفتردوم وسوم دریک مجلد درسال 1386به چاپ رسید ، دفتر چهارم وپنجم نیز زیر چاپ است  در ذیل مروری به مضامین سه دفتر چاپ شده خواهیم داشت . درفرصت های بعدی به مرور حداقل مقاله های جالب تر دفاتر مزبور را به این وبلاگ منتقل خواهم کرد .

 

چکیده دفتراول

 

سابقه وآمار قنات:در دفتر اول از سابقه قنات در یزد گفتیم که تاریخ های محلی حفر اولین قنات به نام ده آباد در یزدرا همزمان با بنای شهر و به اسکندر نسبت می دهند،ولی سابقه میبد و برخی از روستاهای آن را به دوره ساسانیان و شاهزادگان یا بزرگان ساسانی محدودکرده اند ،درصورتی که  بنای  نارین قلعه اولین مجموعه مسکونی میبدرا مربوط به دوره حضرت سلیمان دانسته اند ،  یافته های جدید باستان شناسی نیز پیشینه سکونت در این قلعه را به اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد می رساند،  به هرحال چون هستی میبد به قنات است ، و طبق اسناد موجود بنای هر روستا بخصوص   از دوره ساسانیان به بعد با حفر قنات همراه بوده است بنابراین قدمت قنات هم درمیبد باید تناسبی با این سابقه داشته باشد. امروزه تعداد قنات های دایر یزد درحوزه های: رستاق ، میبد ، اردکان و دشت های نیمه کوهستانی مهریز و تفت 367 رشته با تخلیه سالانه 210 میلیون متر مکعب و قنات های کوهستانی 370 رشته با تخلیه سالانه 6 میلیون متر مکعب است. در قدیم میبد با داشتن بیش  از 96 قنات شهرت داشته است ، از این تعداد60 قنات آن  تا سال1971 میلادی (1334 شمسی) دایر بوده است ،سابقه برخی از قنات های میبد به 600سال می رسد در وقفنامه ربع رشیدی مربوط به قرن هشتم هجری نام بیش از 25  قنات میبد آمده است ، که برخی از آن ها هنوز دایراست ،طول قنات های میبد از5 تا48کیلومتر ،و عمق مادرچاه آن ها حداکثر74 متر وحداقل 50متر است .نوع مالکیت  در اکثر قنات ها به صورت اشتراکی و بعضا وقفی  بوده است .

 

شیوه حفرقنات:برای حفر قنات ،اول درنقطه ارزیابی شده قبلی  چاهی به عنوان “لیسو“ حفر   می کردند  اگرآ ب دهی چاه مطلوب بود ن را به عنوان “مادرچاه“ درنظر می گرفتند و پس از تعیین حریم که با علامت گذاری در شعاع 3000 متر بود، محل حفر چاه های بعدی را مشخص می کردند ، برای این منظور اول باید شیب زمین محاسبه می شد، این کار به وسیله یک تراز  آبی یا بنائی، دو میله چوبی یا آهنی به طول 5/1متر و طنابی حداقل به طول 20 متر و ریسمانی برابر با اندازه عمق مادرچاه انجام می دادند ، استادمقنی اختلاف اندازه عمق چاه ها را  با بستن نخ یا سنجاق روی طنابی که برابر با عمق چاه بود، مشخص می کرد،و قاعدتا هرجا ریسمان به آخر می رسید  همان جا مظهر قنات بود. مرحله بعدحفر     میله هابود،معمولا پس از پایان حفر دومین چاه ، حفاری "کار"یا راهرو قنات برای اتصال چاه هابه یکدیگر نیز آغاز می شد ،گاه برای  سرعت عمل، هم زمان چند"چرخ  "یا گروه مقنی  هر یک دربخشی شروع به کار می کردند ، مثلا یک چرخ "شیب رو" بود یعنی در تره کار از مادر چاه به سمت مظهر شروع به حفر راهرو می کرد ،گروه دوم" بالارو " بود که از خشکه کار یعنی چاه دوم شروع به حفر کرده به سمت گروه اول پیش می رفت ،  برای حفر راهرو نیز اول باید “راسی“ ببینند ، یعنی دو گروه بالا رو" و "شیب رو جهت حرکت خود را برای رسیدن به هم مشخص کنند، در قدیم که قطب نما نبود، اول در بالا تعیین جهت کرده سپس اندازه هارا  به پائین انتقال       می دادند،  به این ترتیب که یک نفر دو نخ به طول برابر با عمق چاه به فاصله دو وجب  را به چوب یا تخته ای بسته و سنگ یا شاقولی را به آن  می آویخت . وچوب را در وسط دهانه چاه "لیسو" ( مادرچاه ) در امتدادچاه هائی که تراز شده بود قرار  می داد و همان جا می نشست،یک نفر نیز در بالای  چاه دوم می ایستاد، نفر اول روی زمین زانو می زد و چوبی که در دهانه چاه بود  تامقابل چشم بالا می آورد، بعد یک چشم خود را بسته نخ ها را با چوب یا شخصی که بالای چاه دوم ایستاده بود تراز می کرد، سپس درحالی که نفراول بالای چاه نشسته بود یک نفر از چاه پائین می رفت ، و پشت نخ ها می نشست ، وقتی هر دو رشته نخ را منطبق برهم         می دید، با نوک کلنگ در محاذات نخ ها روی دیواره  چاه  خطی می کشید و از همان جا ، شروع به کندن راهرو می کرد،  نفر مقابل (بالارو)که بایددرچاه دوم راهرو را حفر کند تا به او برسد، نیز به همین شیوه جهت یابی می کرد، در اوایل کار هر یک متر که می کندند و بعد ها هرچند روز یک بار برای پیش گیری از انحراف در مسیرخود با قراردادن شمعی در دیواره چاه و ترازکردن آن با نخ های مزبور، راست بودن راهرو را کنترل  می کردند.وقتی دو نیروی“ بالا رو“ و“شیب رو “، به هم نزدیک می شدند  ، برای این که بفهمند به هم خواهندرسید یا نه ، با ته کلنگ به بدنه “کار“(راهرو)        می زدند ، نفر مقابل باشنیدن صدای ضربه و حرکتی که درگل یا خاک راهرو ایجاد می شد و به اصطلاح گل نفس می زد درمی یافت که جهت حرکت درست است یا نه ،برای تعیین شیب و اندازه راهرو نیز اندازه های اندام خود را معیارقرار می دادند،مثلا پهنای راهرو  باید مساوی با عرض شانه مقنی درحالتی  باشد که دو دست را اول در امتداد بدن قراردهد، سپس   آن ها را از آرنج خم کند و مماس برهم روی شکم خود بگذارد،ارتفاع راهرو نیز باید تمام قد یاحداقل گردن شکن (ایستاده باگردن خم) باشد،برای یک نواخت بودن شیب کف راهرو نیز آب باید تا به زانو برسد.

 

مالکیت ابزارکار :   شیوه مالکیت ابزارکارو تشکیل گروه های کاری   مقنی ها از دیگر مباحث دفتر اول است،که گفتیم ابزارکار متعلق به کارفرماست وبابت آن از مقنی اجاره می گیرد،و مقنی ها یک گروه کاری با عنوان “چرخ “متشکل از 4 نفرتشکیل می دهند و بین خود تقسیم کار معین دارند.

مدیریت سنتی و نظام تقسیم آب : در بخش مدیریت سنتی برای تقسیم سهم آب قنات ، نخست لازم بودکه راهکارهائی برای زمان سنجی بیابند، سنجش زمان اول باقدم کردن سایه انسان و بعد با نشان گذاری عوارض طبیعی مثل سایه تپه ها یاکوه ها و بالاخره سنگ و درخت آغازشد و در نواحی کویری که این عوارض وجود نداشت خود اقدام به ساختن شاخص یا“ نشان “زمان سنجی کردند،“نشان “یک ساعت آفتابی بود،که نخست با یک دیوار به ارتفاع 5/1و طول2متر می ساختند و در حریم آن با فواصل معین علامت گذاری می کردند که با رسیدن سایه به آن نقطه زمان خاصی را معلوم می کرد،بعدها باساختن دو دیوارموازی که عرض دهانه آن برابر با اندازه ارتفاع دیوارش بود،این اندازه ها را به داخل منتقل کردند و“نشان دو دیواری“ساختند، “ نشان“ دو دیواری این مزیت را داشت که از راه دور هم می شد زمان را تشخیص داد، بعدها ساعت آبی جای گزین ساعت آفتابی شد،ساعت آبی تشت مسی کوچکی به ابعاد6*12یا4*8 و به  شکل مقطع تخم مرغ بود،درکف آن روزنه کوچکی به قطر 2تا3 میلیمتر وجود داشت،آن را داخل تشت بزرگترکه پر از آب بود قرارمی دادند،از راه روزنه مزبور آب به تدریج وارد تشت کوچک می شد، هربارکه پرشده و به زیر آب می رفت برحسب بزرگ و کوچک بودن تشت (یاچهاردانگی و6دانگی بودن آن)مدت زمان معینی برابر با 5/7 یا12دقیقه بود ، هرتشت مسؤلی به نام “تاق سلار“(tâqsalâr)یا “تشت رو“ (taštru) داشت،که وقتی تشت به زیر آب می رفت با سرعت آن رابیرون آورده خالی می کرد و روی آب می گذاشت ، نظام تاقی البته بیشتر مربوط به قنات های عمده مالکی بود، به مرور با غالب شدن نظام خرده مالکی سیستم مدیریت آب هم دگرگون شد ، درنظام خرده مالکی یک نفر به عنوان میراب با انتخاب سهامداران  در راس امور قرار می گیرد، میراب آب نامه ای داردکه میزان سهام هرکسی درآن مشخص شده  ، وهر روزه باحساب رسی دقیق به شیوه تقسیم آب نظارت می کند

مدیریت حفظ و نگهداری : چون قنات به مراقبت دائم نیاز دارد، برای توسعه ونگهداری آن نیز پیش بینی های لازم صورت گرفته است و هرکسی به نسبت سهم آبی که دارد ،باید مبلغی به عنوان نفقه قنات پرداخت کند، این وجوهات در نزدمیراب یا متصدی ویژه نگهداری می شود و به مصرف هزینه های جاری قنات می رسد.

نقش قنات درمعماری سنتی : نقش قنات درمعماری سنتی و بنای تأسیسات آبی مثل آسیاب های آبی که با نیروی آب کارمی کرد،و از    نمونه های بی نظیرآن آسیاب دوسنگ درروستای احمدآبادمیبدبودکه درعمق 46متری زمین ساخته شده و راه دسترسی به آن یک راهرو به طول 75 متربا شیب 60% است، عمق منبع(تنوره) ذخیره آب بعضی ازآسیاب های میبدگاه به 18متر هم می رسید ،سیمای شهر و بافت محلات و تیپ مساکن نیز همه متأثر از قنات های روگذر و زیرگذر بوده است ، زیرا خانه را درکناره و دنباله قنات ها می ساختند.تا ضمن دسترسی به آب جاری ،شرایط ساختن آب نماهای زیبائی نظیر“حوضخانه“ و“گودال باغچه “ که درتلطیف هوای کویری نقش مؤثری داشت فراهم آید.

 

/ 1 نظر / 36 بازدید
محبوبه آسترش

من 3جلد کتابهای شما را گرفتم خیلی خوشم آمددارم از میبد