دنباله چکیده دفاتر چهل گفتار درمردم شناسی میبد

تیپ شناسی مسکن

1-نقش ها وارزش ها:تیپ مسکن بیشتر با قشر بندی اجتماعی دررابطه است . بیشترین تحولات وارزش گذاری ها مربوط به قشر اول(بزرگون) می شود ،قشر سوم (رعیت) وبخصوص قشر چهارم (رعیتی) دربند ظواهر امر نیست  ، مسکن را فقط سرپناهی برای خود وفرزندانش می داند. و برای اوخانه نیزیک مرکز تولیدی واقتصادی است،اما برای قشر“بزرگون“،نقش فرهنگی مسکن بیشتراهمیت دارد،به طوری که حتی اگر درختی درخانه  می کاشتند، بیشتر ارزش فرهنگی آن را در نظر می گرفتند، مثلادرخت هائی مثل سرو،صنوبر ، کاج می کاشتند که درخانه اقشار دیگر بــــه  چشم نمی خورد.

معماری اماکن عمومی

1-آب انبار:یاپاشیرداردوبرداشت آب ذخیره شده فقط ازطریق شیر میسراست، یابدون پاشیر ودسترسی به آب آن مستقیما  مقدوراست ،این نوع آب انبارصحرائی یا“انباررو“نام دارد.

1-1-شیوه ساخت وساز : ساخت وساز آب انبار درمیبدازفن آوری پیشرفته ای برخورداربوده است  اول تنوره یاخزینه ای به شکل دایره وبه عمق 7تا9 وقطر5تا7متر حفرمی کردند ،سپس ازکف“ تنوره“ به فاصله حدودیک متربا آجروسیمان پی می چیدندتابه سطح زمین برسند، بعدفاصله خالی پشت پی رابا دوغاب آهک وپاره آجرپرمی کردند،مدتی آن رابه حال خود رهامی ساختند،تاکاملاخشک شود، بعدشروع به پوشش سقف تنوره می کردند، آب انبار سه بادگیر درسه جهت مختلف دارد که برای تهویه هوای داخل تنوره است ، سقف آن را با خشت خام می پوشاندند، سپس با آجر به سبک خفته راسته روکش می کردند ، درمحلات زرتشتی نشین معمولاآب انبارهای دوشیر ساخته می شد،که یک شیر آن مخصوص استفاده زرتشتی ها بود ، پاشیر آب انبارازطریق یک راهروزیرزمینی به نزدیکترین قنات متصل بود، ازاین راهروبرای تخلیه فاضلاب استفاده می شد.

2-1-انباررو: تنوره این نوع آب انبارمربع شکل وبدون پاشیراست ،سقف آن نیزمعمولا ضربی وکم خیز است   

3-1-بانی آب انبار: سازندگان آب انبار  معمولا افرادی بودندکه اولاددارنمی شدند یا اولاد ذکور نداشتند 

4-1-شیوه آب کردن آب انبار: آبانبارها ر سالی یک باردرزمستان و با آب قناتی که خوش طعم و سبک تربود پرمی کردند،برای این کارنخست تنوره راتخلیه کرده وتمیز شستشومی دادندودرنیمه شبهاکه آب قنات دست نمی خورددوتمیز بودبه تنوره می بستند، معمولا ظرفیت آن درحدمصرف یک سال محلهاست .

 5-1-قداست آب انبار:باآب آب انباربرخوردتابوگونه داشتند.چون معتقدبودند وقف خوردن است وجایز نیست درغیرموردمنظورشده استفاده شود، لذاحتی شستن  دست وروباآب آن کراهت داشت وظرف وکاسه یالباس وغیره نیزنبایدبااین آب بشورند .

2-حمام : چون  شهرلوله کشی آب نداشت وآب حماماز قنات تأمین می شد، برای مسلط کردن آب  برحمام ناچاربودند،که حمام رادرعمق زمین بسازند ، به همین دلیل حمام های قدیم معمولاچندپله خورداردکه مشخصات آن به شرح زیراست:

 1-2-ورودی: برای پیش گیری ازخروج هوای گرم ونفوذهوای بیرون به داخل حمام درساختن ورودی آن نکات زیررعایت می شد: درجهت مخالف وزش بادمی ساختند.مستقیما واردرختکن نمی شد، بلکه ازطریق راهرویاراه پله ای باچند زاویه90درجه ،بین دوفضا فاصله ایجادمی کردند

2-2-رختکن:به شکل شش ضلعی ساخته شده است که درهرگوشه یک ایوان یا سکودارد، سکوهاحدودیک متربلندترازسطح زمین است ،ودردیواره سکو هم کف بازمین حفره هائی ساخته اند

که مردم کفش یاگیوه خودرا درآنها می گذارند

3-2-گرمخانه: رختکن  با یک دربه گرمخانه راه دارد ،برای پیش گیری ازتخلیه ناگهانی هوای گرم گرمخانه بایک گردش45 درجه وساخت طاق نما، بین دوفضای رختکن وگرم خانه فاصله ایجادکرده اند،دلیل انتخاب زاویه 45 درجه برای گرم شدن نسبی رختکن ازطریق نفوذگرمای داخل به آن است، سقف گرمخانه گنبدی است ،ونورآن ، به وسیله جامخانه یانورگیرمشبکی  با جام های شیشه ای الوان که درمرکز گنبد تعبیه شده  است تأمین می شود.

4-2-خزینه:درقدیم حمام دوخزینه داشت،که آب یکی ولرم ودیگری گرم بود،بعدها به دستوراداره بهداشت  ورودی خزینه ها را مسدودکردند،دروسط خزینه آب گرم، دیگ مسی بزرگی درزمین تعبیه شده بود که اززیربا کانالی به تون حمام ارتباط داشت، ،با حرارت دادن آن ،آب خزینه به تدریج گرم  می شد، سوخت حمام  قبلا هیزم واخیرا نفت سیاه است .

5-2- دوش:چون ساخت حمام مربوط به دوره ای است که آب لوله کشی وجودنداشته است،برای مسلط شدن آب خزینه وهدایت ونفوذآن به دوش،محل قرارگیری دوش حداقل سه مترپائین ترازسطح گرم خانه است .

اماکن مذهبی

1-"میدان" فضای چهارگوشه و بدون سقفی است که دورتادورآن دردوطبقه غرفه های متعددی    ساخته اند. درقسمت وسط  ضلع شمالی یک طبقه کامل ویک نمای طبقه،  بیشترازسایراضلاع دارد ، به این قسمت" تکیه" می گویند. کهدرقدیم بیرق بلندی دربالای آن نصب می کردندو شبها با طناب چراغ فانوسی  به بالای آن می آویختند تاکاروانیان راه آبادی را گم نکنند.

1-1- تقا: درهرچهارجبهه میدان سکوهائی دردوطبقه برای نشستن  مردم ساخته شده است ، طبقه پائین به نام “تقا“ (taqqâ)  برای مردان وطبقه دوم به نام قلفه “ (qolfa) (غرفه) برای نشستن زنان است.

2-1-کلک(kalak)  : "کلک" ستونی میان تهی ومنشوری شکل است که دروسط میدان ساخته شده است  ارتفاع آن دومتروپهنای هرضلع یک متراست ، درقسمت پائین آن، نیم متربالاترازسطح زمین حفره ای   وجودداردکه به فضای خالی میان "کلک"متصل است ، درقدیم روی"کلک" آتش روشن می کردند تاازنوروگرمای (درشب های زمستان) آن استفاده کنند.

2-مسجدجامع میبد: میبدحداقل سه مسجدجامع تاریخی داردکه به ترتیب درمحلات میبدمرکزی،  فیروزآبادوبفروئیه قرارگرفته است،فیروزآبادیک مسجدتاریخی به نام“ وابک“  vâbog)( نیزداردکه سبک معماری سنتی قابل توجهی دارد،این مسجد داخل درمجموعه فرهنگی مذهبی بزرگ ومشهور ی از خانقاه  وآب انبار وسفره خانه قرارداشته است که مرکز تجمع اهل عرفان بوده است . درمحله بیده مسجدی به نام “زیرک “ (zirok) بامعماری سبک “بوکنی“ وجوددارد،که دردل زمین حفرشده وفاقدهرنوع سازه ای است .

3-پیرچراغ:درمورداین بنای قدیمی نظرات مختلفی وجوددارد،زرتشتیان قائل به وجودآتشگاهی دراین مکان هستند،اهل تصوف مدفن یکی ازعرفای بزرگ قرن دهم می دانند ،سادات عریضی(حیدری) اینجارامدفن یکی ازاجدادخودمی دانند،برخی ازپژوهشگران محلی آن راایستگاه کاروانی دانسته اند.

 4-خدیجه خاتون: زیارت جائی است که پنج شنبه بازارمعتبری دارد،آثارمعماری آن مربوط به قرن نهم است.

5-اماکن مذهبی زرتشتیان: 1-آتشکده حسن آباد2-درب مهر وپیرخرمن مزرعه کلانتر ودخمه شورک است

شیوه های تقسیم فضادرخانه وشهر:تانیم قرن پیش خانواده های بسیاری به صورت خانوارها ی گسترده دریک مجتمع زندگی می کردند،نمونه ای ازاین مجتمع های مسکونی به نام خانه رفیعی ها است که تاامروزباقی مانده ویکی ازآثارباارزش تاریخی است ،قدمت این خانه به دوره آل مظفرمی رسد،این خانه درمحله سربالای فیروزآباد قرارداردو تا دو سه دهه قبل 13خانواردرآن زندگی می کردند، ،درچنین خانه هائی بسیاری ازفضاهای کالبدی مورداستفاده مشترک بود،وچنین فضاهائی بایک حریم نامرئی بین ساکنین تقسیم شده بود،مثلااگراتاق های واقع دریک صفه دراختیار دویاچندخانواربود،هرکسی درحریم اتاق خودش نشست وبرخاست می کردوچاله کرباس بافی کدبانوی خانه هم درهمان محدوده دایر         می شد.در خانوارهسته ای تقسیم فضا هم ازنظرمحیطی(جغرافیائی) وهم ازنظرکاربردی مرزبندی مشخص دارد. جهت جنوب "نسر"وشمال" پنا" نام دارد ،واین اصطلاح صفتی برای عماراتی می شودکه درجهات مزبورقراردارند،مثل : اتاق نسر یااتاق پنا.درفصل زمستان ازاتاق های پنا ودرفصل تابستان ازاتاق های “نسر“استفاده می شود،چون معمولا برای تهیه خشت مورد نیاز از خاک محلی که برای حیاط درنظر گرفته می شد ، استفاده می کردند ، درپایان کار کف حیاط پائین تر از ساختمان قرار می گرفت ، که باساخت پیشگاه وباغچه جلوی خانه  ، یاگودال باغچه  این فضارا می شکستند

ریخت شناسی محلات :شبکه راهها وشریان های ارتباطی محلات همان طورکه دردفتراول بیان کردیم ارگانیکی بود وازمعیارهای عرفی  نشأت می گرفت وازلحاظ ریخت شناسی تابع قنات وشبکه های آبیاری وتقسیم زمین های کشاورزی بود، فقط محلاتی که سبک معماری قلعه ای داشتند وبردامنه تپه های گلی ساخته شده بودند، از این قاعده مستثنی بودند ،مثلا“مجموعه بیده “موقعیتی بلندومحصورودورازدسترس ودژگونه داشته است ،درمیبدبالاکه ساکنین آن بیشترکارگران سفالگر     بوده اند کوچه ها تنگ ودرهم تنیده وخانه ها کوچک ومتراکم است. وبه علت نداشتن آب فاقدفضای سبز است ،دربشنیغان زیر محله کنزی هاکه بافت قدیم محله است، همان ویژگی بیده رادارد،“کوچک“  (kuččok) بافت قلعه گونه خودرا کم وبیش حفظ کرده است،بافت قدیم فیروزآبادنیزکوچه های باریک وپرپیچ وخم داردوتراکم خانه ها زیاداست،ولی بیشترآنهاخانه باغ است وتقریباهمه خانه ها یک فضای سبزولوکوچک دارد.سایرمحلات بافتی کم وبیش مشابه محلات نام برده دارد،جزحسن آبادکه شبکه ارتباطی آن به صورت طرح ازپیش تعیین شده چهارخیابانی بوده است ،وخانه ها همه دسترسی مستقیم به این خیابانها داشته است.

توزیع فضا درمحلات:  محله های اصلی معمولا دارای چندین زیرمحله ،هریک با فضاهای انحصاری وخاص خودبودکه حول محوریک مجتمع فرهنگی اقتصادی - مذهبی شکل گرفته بود ، یک مسجد یک آب انبار وبازاریا بازارچه،میدان یامیدانکی وحتی الامکان یک منبع دسترسی به آب جاری مثل: جو  پاکنه ، جوده واگر نبود یک انبا ر رو برای طهارت تقوا کانونی راتشکیل می داد که درمرکز قرار          می گرفت واز هرسودرشعاع معینی کوچه ها وپس کوچه هائی که شبکه ارتباطی چند خانه بود ، به این کانون متصل می شد ، این کانون ها معمولا برسرسه کوچه هائی قرارداشت که نقطه اتصال  به همه نقاط محله بود ،توزیع فضائی محله به هیچ وجه دراختیاریک گروه خاص نبوده  است،فقط قشرزمین داربخش بزرگی ازمحله را دراختیارداشته است،که معمولا محصورکرده وخانه خودراهم درمیان این باغ ها         می ساختند، ولی ازاین باغ خانه هاهرگزیک مجموعه مسکونی باویژگی های زیرمحله شکل نگرفته است  هرچنددرمواردی مجتمع های مسکونی که ازطریق یک هشتی به هم مربوط می شدندوجودداشته است،که ساکنین آن معمولا خویشاوندبوده اند،ولی چه بسا که خروجی خانه کشاورزی هم درهمین هشتی خانه های اعیانی بازمی شد، حتی برخلاف بسیاری ازشهرهااقلیت های مذهبی نیزمحله خاص خود نداشته اند،وبامسلمانان درهمسایگی دیواربه دیوار زندگی می کرده اند.

فضاهای قدسی: درهرمحله فضاها یک تقسیم بندی ارزشی  قدسی وناقدسی هم دارد .وحتی برخی ازفضاهابایک  نظم زمانی

/ 0 نظر / 24 بازدید